Đạo đức

GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC CHO TUỔI TRẺ NGÀY NAY

Nguyễn Thị Oanh

CN Xã hội học

                   ThS Phát triển cộng đồng

   

ĐẶT VẤN ĐỀ :

Xã hội loài người phương Đông như phương Tây, giàu như nghèo đều có những nguyên tắc đạo đức cơ bản chung như không nói dối, không ăn cắp, không giết người, không làm cho người những gì mình không muốn họ làm cho mình … Tuy nhiên, giáo dục theo kiểu dạy vẹt, học vẹt dẫn tới một thực trạng là NÓI MỘT ĐÀNG LÀM MỘT NẺO. Ngày nay người ta quan tâm đến việc làm sao cho các nguyên tắc đạo đức ăn sâu vào cuộc sống. Khái niệm GIÁ TRỊ SỐNG (living values) được phổ biến hơn. Giá trị xã hội là những gì mà con người cho là rất quý giá, rất quan trọng mà họ phải noi theo hay phải có cho bằng được. Xã hội nào cũng có hệ thống giá trị sống được công bố chính thức trên các bài giảng, sách báo là những chuẩn mực chung mà mọi người phải noi theo. Đó luôn là những điều tốt đẹp như công bằng, bình đẳng, vị tha … Tuy nhiên, cũng có những giá trị hay chuẩn mực mà mọi người rất háo hức chạy theo nhưng không được công bố mà là những chuẩn mực ngấm ngầm … Ngấm ngầm nhưng sức tác động của nó rất khó cưỡng lại. Và khi tìm hiểu một xã hội, các nhà nghiên cứu rất quan tâm đến các giá trị không không công bố này vì chúng khống chế hành vi con người và chi phối hướng đi của xã hội.

Ở xã hội ta, các giá trị tốt đẹp được công bố rất nhiều như công bằng, bình đẳng, vì người nghèo … nhưng các giá trị hay chuẩn mực ngầm đang chi phối xã hội là vật chất, tiền bạc, quyền lực … Không ai phủ nhận rằng sự trung thực là quan trọng nhưng nói dối, làm giả được xã hội mặc nhiên chấp nhận, bao che. “Mình vì mọi người, mọi người vì mình” được tung hô nhưng lợi ích cá nhân đang thống trị và chi phối hành vi của số đông.

Hai chuẩn mực chính yếu là SỰ THẬT và LỢI ÍCH CHUNG là những cái trục cơ bản điều phối các tương quan và giao dịch bị hạ bệ và hệ quả là đủ thứ tiêu cực nảy sinh : từ hàng gian hàng dối, bằng cấp giả, học giả tới tham ô, rút ruột và bệnh hình thức …

Để mô tả sức mạnh của tiêu chuẩn ngầm tôi xin nêu lên một ví dụ. Vừa qua, tôi nhận được bức thư của một nữ sinh lớp 9 – 17 tuổi. Em khoe rằng bạn em và em biết hết mọi thứ về tình dục, biết nhiều hơn người lớn nghĩ. Em có bạn trai nhưng chưa quan hệ vì sợ “hậu quả”. Nhưng có điều làm em băn khoăn, bức xúc đến độ phải viết thư hỏi nhà tư vấn, đó là “đứa nào không thử quan hệ tình dục” thì bị đám bạn coi là “không sành điệu”, là “nhà quê”. Em không hề tự hỏi “làm điều đó có trái với đạo đức không ?” hay “có tội với Chúa không ?” (nếu là công giáo). Mà chỉ sợ sức ép của dư luận, của cái “chuẩn mực ngầm” phổ biến trong giới trẻ.

 MỘT CÁCH TIẾP CẬN PHÙ HỢP

Những vấn đề nêu trên cho ta thấy không thể giáo dục đạo đức theo kiểu xưa bằng cách đưa ra các nguyên tắc chung chung để “tụng” cho trẻ nghe và bắt chúng tụng lại như những cái máy.

Việc đầu tiên làm là nhận định thật rõ ràng và cụ thể tình hình đạo đức của xã hội ta hiện nay. Ta đang có những mặt mạnh, yếu nào. Sự xuống cấp đạo đức có liên quan tới những chuẩn mực hay giá trị nào ? Nếu chấn hưng đạo đức Việt Nam hiện nay thì phải nhấn mạnh những chuẩn mực hay giá trị nào ?

Giáo dục cho trẻ phải được thực hiện theo khuôn khổ nào và bằng cách nào để không dẫn tới tình trạng NÓI MỘT ĐÀNG MÀ LÀM VÀ SỐNG MỘT NẺO. Vì trẻ con hơn người lớn CHỈ LÀM NHƯ TA LÀM CHỨ KHÔNG LÀM NHƯ TA NÓI.

Do đó, giáo dục đạo đức chỉ khả thi ngay trong cuộc sống và bằng hành động (học bằng hành) cụ thể.

TÂM LÝ HỌC TẬP Ở CÁC LỨA TUỔI.

Trong gia đình, trẻ nhỏ xíu học bằng chính cách cha mẹ chăm sóc chúng và tổ chức cuộc sống gia đình. Ví dụ trẻ có thói quen được chăm sóc tốt về vệ sinh cá nhân lớn lên sẽ sống ngăn nắp. Chắc chắn trẻ học nhường nhịn với anh chị em trong nhà, ra đường sẽ dễ nhường những lái xe khác hơn. Trẻ bị phạt nặng khi nói dối và được khen thưởng khi nói thật sẽ dễ dàng sống trung thực. Trẻ dễ dàng bắt chước người lớn. Một bà bạn của tôi luôn quan tâm chia sẻ với người nghèo được đứa cháu ngoại tự động bắt chước. Cháu là một nam học sinh – 9 tuổi. Cháu vừa đập con heo đất để chia sẻ trên một triệu đồng cho đồng bào nạn nhân lũ lụt. Cháu rất vui khi làm điều này lại còn được ông ngoại và ba má khen. Cháu không hề nghe giảng về tính vị tha hay tình yêu nhân loại nhưng lớn lên chắc chắn cháu sẽ sẵn sàng chia sẻ với người khó khăn. Cử chỉ, hành động của người lớn là những bài học “thuộc liền”. Nếu đem ra thực hành cháu lại càng thành thạo hơn nữa. Đặc biệt, nếu người lớn có cùng những suy nghĩ và cử chỉ giống nhau, cháu càng dễ xác tín.

Ở trường học, gương thầy cô là bài học lớn nhất vì như nhà giáo dục Pháp Jean Jaurès nói “người ta chỉ, và chỉ có thể dạy bằng chính con người (nhân cách) của mình” (On n’enseigne et ne peut enseigner que ce que l’on est). Tấm gương ấy phải đồng bộ nghĩa là có sự trùng hợp trong lối sống và hành động của thầy cô. Tôi khá thú vị với khái niệm “vi môi trường” (micro milieu) của nhà xã hội học Nga Sytchov. Đó là một môi trường toàn diện không cần nhiều lời nói nhưng tác động mạnh mẽ đến cá nhân. Ví dụ như sự sạch sẽ và trật tự chung, nề nếp và kỷ luật chung, tấm gương biết quan tâm đến các em, biết tôn trọng kỷ luật, giờ giấc chung từ Hiệu trưởng tới người lao công … Gương của người lớn không chửi thề, không gây gổ, không dối trá … sẽ làm cho các em tuân thủ một cách dễ dàng mà không cần kêu gọi, nhắc nhở … Vì như một nhà xã hội học khác, “giáo dục bắt đầu từ tổ chức tốt”.

Ở cấp phổ thông các nước người ta thường dạy cái gọi là “Giá trị sống”. Nghĩa là thông qua những bài đọc vui, trò chơi, những chuyến đi thực tế, bài làm nhẹ nhàng, các em học những nguyên tắc đạo đức mà xã hội đang đề cao. Ví dụ như viếng thăm các em bé nghèo, bệnh tật để tập sống chia sẻ, vị tha … Làm vệ sinh trường lớp hay công viên để nâng cao ý thức cộng đồng. Đóng một vở kịch về kẻ nói dối bị trừng phạt … để đề cao sự trung thực.

Các em được dạy kỹ năng sống. Đó là nội lực tâm lý xã hội khiến cho các em tự mình xem xét những vấn đề và tìm các giải pháp cho chính mình (kỹ năng suy nghĩ có phê phán, kỹ năng giải quyết vấn đề …). Ví dụ, dưới áp lực của quảng cáo về một chiếc điện thoại di động thời trang mà không có thì không sành điệu. Với suy nghĩ có phê phán, các em hiểu ra là không có nó, giá trị bản thân của mình cũng không kém đi. Các em học nói không với những cám dỗ của bạn bè (ma tuý, phim sex …) mà không sợ mích lòng. Các em tập cởi mở với cha mẹ để đôi bên hiểu nhau hơn (kỹ năng truyền thông) …

Giá trị sống là nền tảng đạo đức để thông qua kỹ năng sống các em đánh giá các vấn đề và quyết định cho mình. Kỹ năng sống đang được dạy như một môn học chính quy ở các nước. Ở nước ta, nó mới đang được thể nghiệm. Kỹ năng sống các em cũng học một cách chủ động qua học nhóm, trò chơi, hát hò, làm thủ công.

Theo cách dạy trên, qua sự tham gia chủ động của các em và học vui vui học, các giá trị tích cực và kỹ năng hữu ích được tiếp thu dễ dàng và nhớ suốt đời.

Đối với tuổi “teen” cần hết sức thông cảm với chúng và biết nói chính ngôn ngữ của chúng mới thuyết phục. Điều này đòi hỏi sự hiểu biết rộng rãi luôn được cập nhật hoá.

Điều này đòi hỏi những nhà giáo dục với kiến thức và kỹ năng hoàn toàn mới mà ngành giáo dục cần quan tâm đào tạo thật đông.

- Trước tiên ở người này nói và làm đi đôi và họ luôn xác tín về điều họ dạy.

- Họ phải nắm vững các giá trị ngầm tiêu cực đang chi phối học sinh và phụ huynh; ví dụ như sự “sành điệu”, việc chạy theo tiền, quyền …).

- Nắm vững tâm lý lứa tuổi, tâm lý nhóm là công cụ giáo dục chủ yếu.

- Nắm vững các kỹ năng giáo dục mới để tạo sự tham gia tích cực của trẻ vì khi trẻ “nói và làm” những điều mình học thì chúng mới áp dụng trong cuộc sống.

NÓI CHUNG, GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC LÀ GÓP PHẦN XÂY DỰNG NHỮNG NHÂN CÁCH LÀNH MẠNH VỚI SỨC ĐỀ KHÁNG VỚI CÁI XẤU TRONG XÃ HỘI

(sưu tầm)